أبو ريحان البيروني ( مترجم : اكبر دانا سرشت )
260
آثار الباقيه ( فارسى )
حركت وسطى آفتاب در شبانهروز بدين مقدار ( 0 نط ح يز زمو ) « 1 » بطور تقريب بدست خواهد آمد چه ، نسبت يكروز به ايام سال خورشيدى مانند نسبت حصه يك روز از درجات فلك است به تمام محيط فلك « 2 » . سپس ، دايره ابجد را براى نماياندن فلك ممثل آفتاب بر مركزه مىگذارنيم و فرض مىكنيم كه نقطهء ا اول حمل باشد و نقطه ب اول سرطان و ج اول ميزان و د اول جدى و دو قطر ا ه ج ب ه د را هم اخراج مىكنيم و در پيش گفته شد كه آفتاب ربع اب را در زمانى بيشتر از ديگر چهاريكها قطع مىكند و از اين گفتار لازم مىآيد كه مركز فلك خارج مركز در اين ربع و نقطه ح باشد و ما بدين مركز دايرهاى مماس با فلك ممثل مىگذرانيم كه تا مانند فلك خارج مركز باشد و اين دايره صطفن است و نقطه تماس ط است و طح را بهم وصل مىكنيم و بر نقطه ح قطر ر ح م ك را بتوازى قطر ا ه ج و نصف قطر لح را نيز بتوازى قطر ب ه د مىگذرانيم و بطور مستقيم آن را تا نقطه س امتداد مىدهيم و چون آفتاب با سير وسطى خود نصف دايره ابج را كه مجموع ربع بهارى و تابستانى است در 187 روز طى مىكند قطعه صفن از فلك خارج مركز قفد يح نب مج يب « 3 » مىشود كه چون نصف دايره ر ط فك را كه 180 درجه است از آن كم كنيم مجموع صركن باقى مىماند كه ديح نب مب يب « 4 » باشد و چون اين دو قسمت براى متوازى بودن
--> ( 1 ) - صفر درجه و پنجاه و نه دقيقه و هشت ثانيه و هفده ثالثه و هفت رابعه و چهل و شش خامسه است و به عقيده بطلميوس صفر درجه و پنجاه و نه دقيقه و هشت ثانيه و هفده ثالثه و 13 رابعه و 12 خامسه و 31 سادسه است بتقريب و چنان كه مىبينيد در چهار رقم اول اين دو نوع حركت وسطى باهم متحدند و اختلاف در ارقام بعدى براى اختلاف در مقدار شبانهروز است . ( 2 ) - چون هر 15 درجه فلكى يك ساعت زمانى است براى دانستن تفاوت طول بلاد بايد تفاوت ساعات را در 15 ضرب كرد تا درجات بدست آيد . ( 3 ) - 184 جه و 18 قه و 52 نيه و 43 لثه و 12 بعه . ( 4 ) - 4 جه 18 قه 52 نيه و 42 لثه و 12 بعه كه اين مقدار زيادى بر نصف دور است .